Duurzaam omgaan met erfgoed: leden van Monumentenwacht aan het woord
Hoe kunnen we op een duurzame manier zorgen voor ons erfgoed, met aandacht voor onze planeet, maar ook rekening houden met de erfgoedwaarde en historiek van een gebouw? Monumentenwacht gaat in gesprek met eigenaars van historische panden, die hun ervaringen delen over duurzaamheid en erfgoedzorg.
De IJzerkotmolen is een beschermde watermolen, gelegen in de prachtige vallei van de Zwalm. Emmanuel Meersschaut en Jochen Delbeke zijn eigenaars van deze plek, met een geschiedenis die teruggaat tot minstens 1412. De eigenaars besloten om de molen te restaureren naar de situatie van rond 1890. Ze doen hiervoor een beroep op aNNo architecten en erfgoedaannemer P. Nijs. De restauratie is momenteel volop bezig.
Denk je nu, ‘wat een mooi stukje geschiedenis’? Dat
klopt, maar de IJzerkotmolen is òòk een bloeiend bedrijf dat jaarlijks
100 ton graan vermaalt, dankzij de kundige handen van beroepsmolenaar
Emmanuel. We praten met de twee eigenaars.
In 2021 zijn jullie lid geworden van Monumentenwacht, nadat jullie de molen aankochten. Vervolgens lieten jullie een inspectie uitvoeren. Wat hebben jullie gedaan met de adviezen uit het rapport?
Na de inspectie kregen we heel wat concrete aanbevelingen van Monumentenwacht. Het inspectierapport maakte deel uit van de onderzoeksfase van de restauratie. Samen met de analyses van molenbouwers, de voorstudie van het architectenbureau en de stabiliteitsstudies werd zo de basis gelegd voor de eigenlijke restauratie.
Wat betekent duurzaamheid voor jullie?
Duurzaamheid is voor ons een holistisch concept. Alles is met elkaar verbonden. We proberen de verbanden zo veel mogelijk te doorgronden en in rekening te brengen. In de context van ons project gaat dit vooral over lokale samenwerkingen en verankering, ook voor de restauratie. In de kern zijn we een bio(dynamisch)-gecertificeerde molen en we werken uitsluitend met Belgische, familiale, biologische landbouwbedrijven. We zetten vanuit onze agro-ecologische visie volledig in op de duurzame principes van de korte keten.
Duurzaamheid zit ook in hoe we met energie omgaan. We gebruiken de beschikbare waterenergie van de Zwalm, voor het malen maar binnenkort ook voor elektrische energieopwekking. De IJzerkotmolen was eind 19de eeuw een dubbelmolen. Dankzij de steun van LEADER, de Provincie Oost-Vlaanderen en GREEN zal er opnieuw een tweede waterrad geïnstalleerd worden dat voor onze eigen energievoorziening zal instaan, en waar de lokale gemeenschap ook iets aan heeft. Zo zullen er laadpalen voor elektrische fietsen komen voor passanten.
Ook voor de restauratie werken we met het lokale. We trekken de kaart van de duurzame bouwmaterialen, zoals lokale populier als onderdak, en proberen zoveel mogelijk historische materialen te recupereren. We werken ook enkel samen met lokale bedrijven en aannemers voor de restauratie. Voor ons is duurzaamheid een allesomvattend concept waarvan de IJzerkotmolen echt doordrongen is.
Wat was jullie drijfveer om aan de restauratie van de watermolen te beginnen?
De wens bestond al lang om te werken in de agro-ecologie. Toen kwam de IJzerkotmolen op ons pad en besloten we de molen te kopen. Het is een iconisch monument dat we in zijn oude glorie wilden herstellen en opnieuw als maalderij laten werken. Het is fantastisch dat de molen nu opnieuw gebruikt wordt waarvoor hij eeuwen geleden gebouwd werd! Het is de bedoeling om na de restauratie de economische activiteiten nog verder te versterken door de taverne opnieuw te openen.
Hoe hebben jullie het karakter van het pand weten te behouden?
Het karakter van een monument zit vervat in de functie. Voor de restauratie hebben we veel archiefonderzoek gedaan en oude foto’s bekeken. Na drie jaar voorstudie in samenwerking met aNNo architecten hebben we gekozen om de site zoveel mogelijk te herstellen naar de toestand van ca. 1890. We hebben van de molen opnieuw een beroepsmaalderij gemaakt. Op die manier kan het karakter van de watermolen opnieuw ten volle beleefd worden.
Hoe zijn jullie te werk gegaan met het uitzoeken van geschikte vakmensen?
Het lokale is voor ons een belangrijke parameter en dat was ook zo in de keuze voor een aannemer. Erfgoedaannemer P. Nijs is sinds vier generaties werkzaam in de regio, ze kennen het erfgoed in de streek en bovendien beschikken ze over een schat aan ervaring en vakmanschap waar wij met veel enthousiasme gebruik van kunnen maken. We hadden meteen een klik bij de eerste kennismaking en de samenwerking verloopt erg vlot.
Welke tips hebben jullie voor wie start met de verduurzaming van hun monument?
In monumenten ben je dikwijls beperkt qua ingrepen, maar toch bestaan er veel duurzame alternatieven die makkelijk toepasbaar zijn. Wij kozen bewust voor kurkisolatie tegen de wanden, houtwolisolatie onder het dak, kalkbepleistering van de muren, duurzame verven en ademende folies. We deden dit om het gebouw zoveel mogelijk damp-open te laten, wat de structuur van het gebouw en ook het leefcomfort ten goede komt . De keuze van het architectenbureau en de aannemer is hierin cruciaal. Die moeten beiden aan boord zijn en ervaring hebben om met deze materialen te werken.
Duurzaamheid komt ook voort uit zorgzaamheid voor je gebouw, ook na een restauratie. Monumentenwacht is bijvoorbeeld zeer goed geplaatst om je te begeleiden in het opmaken van een beheersplan van je gebouw.
Wat is jullie grootste les uit dit hele project tot nu toe?
De menselijke interacties die bij zo’n project komen kijken, zijn het belangrijkste. Het was voor ons al snel duidelijk dat het beheer van de IJzerkotmolen bepaald wordt door een samenspel van zeer veel actoren. Het gaat niet enkel om het historische gebouw maar over het hele landschap en de gemeenschap errond. In de voorbereidingen van de restauratie hebben we alle betrokken partijen ingelicht en naar hen geluisterd. Hun feedback werd geïncorporeerd in het restauratiedossier.
Wat zijn jullie toekomstplannen voor de IJzerkotmolen?
Zolang er water is, blijft de molen draaien!
Bedankt voor het inspirerende gesprek!
