Duurzaam omgaan met erfgoed: leden van Monumentenwacht aan het woord
Hoe kunnen we op een duurzame manier zorgen voor ons erfgoed, met aandacht voor onze planeet, maar ook rekening houden met de erfgoedwaarde en historiek van een gebouw? Monumentenwacht gaat in gesprek met eigenaars van historische panden, die hun ervaringen delen over duurzaamheid en erfgoedzorg.
Aan het woord is Rik Roeffelaer, voorzitter van de kerkfabriek van de Sint-Martinusparochie in Rutten. De kerkfabriek is ook eigenaar van de Sint-Evermaruskapel en de omliggende weide. Deze plek is het centrum van de levendige Evermarusverering en kreeg na jaren van verval een nieuwe impuls in 2025. We praten over de broodnodige restauratiewerken, een nieuw verwarmingssysteem en de rol van de kapel voor de dorpsgemeenschap.
(foto: Paul Hermans)
2025 was een jaar van ingrijpende veranderingen: toen hebben jullie werken laten uitvoeren aan de kapel, waaronder de installatie van een warmtepomp. Wat is er allemaal aan deze beslissing vooraf gegaan?
De beslissing werd ingegeven door de noodzaak om het verouderde en inefficiënte gaskachelsysteem te vervangen tijdens de restauratie. De gaskachel was versleten, had heel weinig bedieningscomfort en was inefficiënt in het snel verwarmen van de ruimte. De kerkraad wilde bovendien geen fossiele brandstoffen meer gebruiken. Aardgas was niet in de straat beschikbaar, en de aanleg van een leiding werd niet gesteund door de stad. We kozen voor een warmtepomp vanwege het bedieningscomfort en het duurzame en milieuvriendelijke karakter van deze oplossing. De buitenunit van de warmtepomp wordt grotendeels aan het zicht onttrokken door de begroeiing errond.
Wat was je belangrijkste drijfveer bij de restauratie?
Voor ons was dat de zeer slechte staat van de kapel, die voor iedereen zichtbaar was. De kapel is het materiële centrum van de levendige verering van Sint-Evermarus en het meer dan duizend jaar oude Evermarusfeest, dat nog steeds elk jaar doorgaat in Rutten. De restauratie was ook van groot belang voor de dorpsgemeenschap. Er waren ernstige vochtproblemen in de muren, het behang bladderde af en de hemelwaterafvoer was ontoereikend. Het doel was om de kapel ook ineens te verduurzamen, zodat ze, met jaarlijks onderhoud, er weer tegen kan voor minstens vijftig jaar.
Wat betekent duurzaamheid voor jou?
Dat vind ik een moeilijke vraag. Duurzaamheid is een begrip dat de laatste jaren is geëvolueerd. Hoewel het vroeger vooral betekende dat iets lang meeging, is het nu ook meer 'behoudend'. Voor de kapel betekent duurzaamheid dat het na de restauratiewerken beter bestand is tegen de tijd. En ik hoop dat we mits het nodige onderhoud, nog voor een hele lange tijd van onze mooie kapel kunnen genieten.
Hoe heb je het karakter van de kapel weten te behouden?
We hebben weloverwogen keuzes gemaakt voor de werken. Zo zijn zonnepanelen op het dak afgewezen, omdat dat niet bij de kapel paste. Het zou ook veel te zichtbaar geweest zijn: de kapel is omringd door een park met veel open zichtlijnen. Bij de installatie van de warmtepomp is er sterk rekening gehouden met esthetiek. De binnenunit werd discreet weggewerkt, om te voorkomen dat het apparaat in het interieur moest hangen.
Hoe ben je te werk gegaan met het uitzoeken van geschikte vakmensen?
Met de kerkraad hebben we de restauratiearchitect aangesteld, die eerder de restauratie van de Sint-Martinuskerk in Rutten had begeleid. We hebben het uitzoeken naar geschikte vakmensen dus grotendeels uit handen gegeven aan professionals. We voelden aan dat het verstandiger was om een ervaren architect in te schakelen en niet te proberen dit specialistisch werk in eigen beheer te doen.
Welke ingrepen hebben voor jou het grootste verschil gemaakt?
Kort na de restauratiewerken kregen we te maken met vochtproblemen in de muren. Oplossende maatregelen zoals het verwijderen van plinten en het opnieuw injecteren van de muren, waren cruciaal. Ook het nieuwe dak maakt een heel groot verschil. De overstap van de versleten gaskachel naar de warmtepomp zorgde voor een grote upgrade van comfort en efficiëntie.
Wat is jouw grootste les uit dit hele project?
Geduld is een belangrijke eigenschap bij zo’n project! Een waardevolle les was de meerwaarde van de samenwerking met een architect die ervaring heeft met dit soort restauratiewerken. Ik zou het project opnieuw op dezelfde manier aanpakken. De samenwerking met de aangestelde vakmensen was bovendien een positieve ervaring, en ik heb veel bijgeleerd over de kapel.
Sinds 2006 zijn jullie lid van Monumentenwacht. Hoe is jouw ervaring?
Die is heel positief. De kerkraad heeft sinds 2006 baat gehad bij het lidmaatschap, zeker in de laatste negen jaar. We hebben steeds een goed contact en krijgen nuttig advies, heel degelijke verslagen, en hulp bij kleine herstellingen. Ik vind het een aanrader voor iedereen die beschermd erfgoed moet beheren.
Wat zijn jullie toekomstplannen van de kapel?
Het belangrijkste toekomstplan is om de kapel zo goed mogelijk te onderhouden en hiervoor jaarlijks budget te voorzien. Zolang het Evermarusfeest bestaat, heeft de kapel een belangrijke rol. Zolang dit immateriële erfgoed blijft leven, zal de kapel gebruikt en onderhouden worden. De maandelijkse vieringen blijven bestaan en er zijn actieve inspanningen om jonge mensen uit de omgeving te betrekken, zoals de kinderen van de kleuterschool die vier keer per jaar langskomt. Dus hopelijk is er zo opvolging verzekerd!
Bedankt voor dit inspirerende gesprek!
